راهکارهای انتقال ارزش های انقلاب اسلامی به نسل آینده

انقلاب اسلامی و ارزشهای دینی رابطه متقابل با یکدیگر دارند ، حیات و بالندگی ارزش ها مرهون کوشش دینی مردم و جنبش الهی ملت ایران دستاورد جوشش ارزشها و معنویات است و ماندگاری این دو در تعامل با یکدیگر است. افول نسبی ارزشهای اسلامی در نسل جدید و کمرنگ شدن فضایل و کمالات اخلاق در دهه اخیر ، دغدغه ای است که نمتوان از دیده پنهان داشت، مقاله حاضر به اجمال و اختصار برجسته ترین و کار آمدترین راه کار ارزشهای انقلاب اسلامی به آیندگان را بررسی می کند تا راهبردی برای رشد و تعالی و استمرار ارزشها در نسل ها گردد

فجر ارزش آفرین انقلاب اسلامی ، مائده ای آسمانی ، ودیعه ی الهی و هدیه ای از علم غیب است که تحول عمیق و گسترده معنوی و روحی ملت قهرمان و ظلم ستیز ایران اسلامی را به ارمغان آورد . نسل اول انقلاب با گذر از دخمه های ظلمانی و حضور در سرای نورانی مکتب و نظام اسلامی سختی های دوران پرنشیب و فراز پیروزی انقلاب را به جان خرید و ارزشهای والای اسلامی را در سیره و سنت خود متجلی ساخت . نسل دوم در دامان همین نسل پرورش یافت و طعم شیرین شهد گل های استقامت و پایداری پدران خود را چشید و در جهت استمرار و تثبیت دستاورد ارزشمند انقلاب در خلق بخشی از حماسه ی ماندگار دفاع مقدس سهیم شد. اما نسل سوم که محصول دوران سازندگی و توسعه سیاسی است ودر دوران ثبات و آرامش و استقرار نهادهای مدنی و انقلابی سر بر آورده است، با یک سلسله مفاهیم، رویدادها و خواسته های جدیدی روبروست و قدرت درک کامل ویژگی های نسل گذشته را ندارد و خود را گرفتار یاس و در آستانه ی فرو غلطیدن به گرداب بی هویتی می بیند .

ارزشهای انقلاب اسلامی در دو نسل قبلی به برکت اقتدار معنوی و انفاس قدیمی حضرت امام خمینی (ره) و تاثیر فضای روحانی و ملکوتی دفاع مقدس در دودهه ی انقلاب سیر صعودی داشت.

نگرانی و دغدغه های کنونی نسبت به نسل سوم و چهارم به دلیل کمرنگ شدن ارزش ها و احیانا جایگزینی برخی ضد ارزشها به عنوان ارزش در جامعه است.(1) با این وصف چگونه می توان کام تشنه نسل نو را با جام لبریز از شراب طهور ارزشها و باورهای دینی سیرآب ساخت و او را با دوران افتخار آمیز و حماسه آفرین و انسان ساز دیروز آشنا کرد تا امروز پاسدار امین و متعهد گوهر گرانبهای ارزشهای دینی از دستبرد حرامیان باشند و پرچم سرافراز پدران را بردوش کشیده و به فرزندان خود تحویل دهند.

این مقاله در حد اختصار مهمترین و کار آمدترین راهکارهای انتقال ارزشهای دینی و انقلاب اسلامی به نسل آینده را بررسی می کند .

شناخت آسیب ها و تهدیدها

هوشیاری در برابر پیدایش و شکل گیری آسیب ها و تهدیدها اولین گام موثر در انتقال و ترویج و نهادینه ساختن ارزشها در جامعه است . شناخت علمی آسیب ها کمک زیادی در برنامه ریزی و تدوین چشم انداز آینده نظام اسلامی دارد . امام خمینی (ره) درباره اهمیت شناسایی آسیب ها می فرماید: (( یک کشوری وقتی آسیب می بیند که ملتش بی تفاوت باشد راجع به آسیب ها))(2) طوفان سهمگین امواج گسترده ماهواره ها و شبکه ها مجازی ، سیل ویرانگر شبهات سیاسی ، دینی، ترویج اباحه گری و رشد قارچ گونه عرفانهای ساختگی و صوفیگری؛ شعارهای بی محتوا در عرصه فرهنگ و اقتصاد و اجتماع ، تجمل گرایی و تخطئه ارزشهای دینی گوشه هایی از آسیب ها و تهدیدهای است که نسل امروز از ترکش های سوزاننده ی آنها در امان نیست.

از این رو در طراحی نظام مهندسی فرهنگی کشور باید اینگونه موانع و نیز آفت های جدیدتری که در راه هستند محاسبه شوند و ضمن آشنا کردن جوانان با زیانهای جبران ناپذیر آسیب ها نسخه های درمانی مناسب همراه با داروهای شفا بخش تجویز شود تا بذر ارزشهای دینی در جان و روح این نسل جوانه زند و رشد یابد.

نهادینه ساختن مبانی فکری فرهنگ انقلاب

انقلاب اسلامی ، جنبش با درون مایه اعتقادی و مذهبی فرهنگ اصیل اسلام بود. بنابراین ضروری است که مبانی فکری و نظری و ارزشهای دینی و اخلاقی در ذهن و اندیشه مردم نهادینه شود و مهمترین بخش از نمادهای مبانی فکری و اعتقادی انقلاب جلوه های ارزشهای اسلامی در جامعه است . بهینه سازی سطح اخلاق و فرهنگ عمومی کشور موثر ترین راه برای پیشگیری از تباهی ها و هنجار شکنی هاست. منشا بسیاری از پیدایش تعفن فسادهای اقتصادی سیاسی و اداری کنونی و رانت خواری ها و باند بازی ها و کمرنگ شدن ارزشهای دینی دوری از گلستان اخلاق اسلامی است . امام خمینی (ره) پایه گذار این نهضت و مروج ارزشهای دینی ، راهکار نهادینه شدن را تقویت معارف دینی می داند و خطاب به روحانیون می فرماید: (( اگر مردم را تربیت کنید به یک تربیتی سالم دعوت کنید به اینکه با خدا آشنا بشوند، با معارف اسلامی آشنا بشوند، با قرآن آشنا بشوند ، اگر اینطور شد کشورشما سالم می ماند))(3) ((دنبال این بروید که معارف اسلامی را در بین مردم تقویت کنید که راس امور، این معارف اسلامی است و اگر درست بشود ، همه کارها درست می شود)) (4) مقام معظم رهبری نیز می فرماید(( اولین و مهمترین کاری که پیش روی ما قرار دارد تحول معنوی و روحی انسانهاست ما متاثراز تربیت های طولانی غیر اسلامی هستیم، آنچه که هیجان عظیم انقلاب و دوران جنگ انجام داد البته معجزه بود ، اما تا این پدیده عمیق پیدا بکند و تا وقتی که اعماق و ضمائر را متحول نماید کار زیادی لازم است ))(5) ایشان با مرحله بندی دوران انقلاب برنامه معنوی و فرهنگی دهه سوم را گام چهارم انقلاب برای تحول فرهنگی در نسل سوم می نامد: (( ما باید گام چهارم انقلاب را گام نوسازی و تحول معنوی و اخلاق است ، برداریم ودر جامعه به یک معنا این حرکت از همه حرکت ها دشوارتر است وخیلی سخت است ، برداریم... ما بدون یک تحول اخلاقی عمیق و گسترده نخواهیم توانست عدالت اجتماعی را آنطوری که مورد نظر اسلام است انجام دهیم )) (6)ترویج و گسترش مباحث اخلاقی همراه با ارائه راهکارهای عملی و الگوهای اخلاقی بیشتر راهگشاو کاربردی است و بزرگترین رسالت و ماموریت رسانه های جمعی و نهادهایی که کارهای تبلیغی و فرهنگی انجام می دهند،تربیت جامعه بر اساس اخلاق اسلامی است .

امام خمینی (ره) می فرماید: (( اگر چنانچه ادب اسلامی در بین ملت ما متحقق بشود، همه قشرها یک قشر اسلامی بشود آسیب دیگر در این ملت نخواهد تحقق پیدا کرد)) (7)

مقام معظم رهبری رسالت متولیان فرهنگی را در تعمیم مباحث اخلاقی جامعه یادآورمی شود (( گویندگان و فرهنگیان و افرادی که رسانه در اختیارشان است و دیگران در جهت رشد اخلاقیات در میان مردم و تعلیم اخلاقیات به مردم قیام کنند )) (8)

الگودهی

گرایش به اسوه و اسطوره ها و توجه زیاد به نخبگان و قهرمانان تاریخی یکی از خصلتهای روحی دوران جوانی است. نسل سوم و چهارم که فقط از شخصیتهایی چون امام خمینی (ره) سرداران شهید دفاع مقدس ، شهدای مهراب ، و متفکران همانند استاد شهید مرتضی مطهری(ره) ، شهید بهشتی (ره) مفتح و باهنر تصویر و یادبودی دیده است بیشتر تشنه آشنایی کامل با سیره ی عملی و اندیشه ناب این بزرگواران هستند تا بتوانند با پیروی از افکار و اندیشه ی این بزرگان و با تطبیق رفتارها و عملکردهای خویش با الگوهای ایده آل خود، کاستی های معنوی و رفتاری خود را جبران کنند و خلاهای روحشان را پر کنند. ازین رو تبلیغ و معرفی سیره ی اخلاقی و تربیتی پیامبر اکرم (ص) که قرآن کریم او را به عنوان یک سر مشق نیکو به مومنان تاریخ انسانیت معرفی می کند(9)و نیز سایر ائمه معصومین باید در اولویت تبلیغات دینی باشد و سپس معرفی کامل بزرگان دین و اندیشمندان و فرهیختگانی که عمر خود را در خدمت به مردم، دین و دنیای علم و تمدن گزرانده اند می توان برای جوانان منشا رشد و کمال صفات ارزشمند انسانی باشد.

مبلغان دینی و کسانی که دغدغه فرهنگی دارند به خوبی واقفند که اگر نتوانند نسل جوان را به شیوه عقلانی و منطقی به الگوهای جامع و راستین و هدایت گر رهنمود شوند اسطوره های دروغین و فاسد که تباهی جوانان را خواستارند توسط ابزارهای فرهنگی دشمن جایگزین اسوه های حقیقی خواهند شد. نسل جدید هم بدانند که الگو گیری از حماسه سازان عاشورا و یاران با وفای حسینی بود که روح شهادت طلبی و استقامت و مبارزه را در جوانان دیروز دمید و توانستند دلاورانه و شجاعانه با سلطه طلبی و تجاوزگری های دشمنان انقلاب مبارزه کنند و میهن عزیز اسلامی را از لوث و وجود اشغالگران پاک نمایند و خواب عمیق دشمنان را برای تصرف و تجزیه ایران و شکست انقلاب اسلامی آشفته سازند. اکنون نیز با تاسی به این بزرگواران می توان هویت حقیقی دین و انسانی خود را باز یافت و دام های گسترده اهریمنیان فرهنگی را از هم گسست.

کار آمدی مراکز تربیتی

تحول نسل جامعه امروز و پدید آمدن نسل چهام که باورها و یافته هایش با نسل انقلاب متفاوت است؛ و نیز فقدان برنامه جامع و همه جانبه برای تربیت ، آموزش جوانان بر مبنای تقویت اعتقادات و ترویج ارزشهای اسلامی و همچنین کم توجهی به ایجاد تغیرات اساسی و ریشه ای در نگرش خانواده ها به اصول و آداب تربیت اسلامی نوجوانان نگرانی هایی را برای آینده ترسیم می کند .

از این رو ارتباط ارگانیک و مستمر و برنامه ریزی شده کانون خانواده ، مساجد ، حوزه های علمیه و دانشگاه ها که پایگاه های اصلی انقلاب بودند در دستیابی به آرمان های فرهنگی و تربیتی ؛ بسیاری از مشکلات انتقال ارزشها را به نسل جدید را حل می کند.

مسائل تربیتی برجسته ترین بخش تئوری های انقلاب اسلامی را تشکیل می دهند. و این جنبه انقلاب کاملا متاثر از راهبردها و رهیافتهای فرهنگ جامع و انسان ساز اسلامی است . برهمین اساس امام خمینی (ره) بر نقش تربیتی خانواده ، دانشگاه ها و حوزه های علمیه و مراکز تربیتی و تبلیغی و وحدت آنها در سیاست گذاری و برنامه ریزی تاکید فراوانی داشت و کارآمدی آنها در تربیت انسان های صحیح و مومن ارزیابی کرد و فرمود: ((ایران حفظ انقلاب را با افراد مومن کرد و الان هم به دست افراد مومن این انقلاب پیش می رود))(10) در بیانی دیگر خطاب به مراکز تعلیم و ترببت می فرماید : ((اگر ما و شما دست به هم بدهیم و جوان ها را مومن و متقی بار بیاوریم مملکتان تا آخر احیا می شود )) (11) استاد شهید مرتضی مطهری در تبعین جنبه های تربیتی و معنوی انقلاب اسلامی و نقش مراکز تربیتی انسانها چنین ایده ای داشت که : معنویت از ارکان این انقلاب است و مایه حیات انسانی می باشد . لذا تحقق یک جامعه ی اسلامی که در آن ارزشهای الهی نمود تام دارند به پرورش انسانهایی منوط است که به آداب و ارزشهای اسلامی مزین باشند. (12) رسالت دانشگاه و حوزه در ترسیم سیاستهای فرهنگی و تربیت جوانان امروز از حساسیت و ظرافت هایی برخوردار است که غفلت از آنها انحراف ارزش ها و استحاله معنوی را پدید می آورد . از سوی دیگر همسویی و وحدت رویه در سیاست های کلان فرهنگی کشور و ارزیابی مستمر کارکردهای سازمان ها و نهادهای تبلیغی و دینی و بهره گیری از هنر اصلی اسلامی در قالب نثرهای نو و متقن ، شعر، داستان و درک مقتضیات زمان و روحیه فرهنگی و نیازهای فکری نسل نو ، مولفه هایی است که در روزآمد بودن و کارآی مراکز و نهادهای تربیتی و آموزشی تاثیر گزار هستند. حاصل کلام اینکه آموزشهای صحیح ، جامع و کاربردی نوجوانان و جوانان از مقطع ابتدایی تا سطوح عالی دانشگاه و حوزه بهترین و تاثیر گزارترین راهکار انتقال و تبلور مفاهیم و ارزشهای انقلاب اسلامی و دفاع مقدس در فردای ایران اسلامی است .

توانمندی های مدیریتی

بدون تردید نیاز اصلی و واقعی نسل جوان و جامعه ما فرهنگ و فرهنگ سازی است و این حقیقت را نمی توان کتمان کرد که در یک نگاه تحلیلی و عمیق بسیاری از نارسایی ها در حوزه های مختلف حکومت و جامعه به معنای عام و وسیع آن و ارزشهای دینی برمیگردد و حل مشکلاتی از قبیل رفاه عمومی ، عدالت اجتماعی ،اشتغال و ارتقائ سطح علمی ، اصلاح رفتارها و پرهیز از ناهنجاری ها با تقویت فرهنگ و ارزش های اسلامی و تعمیق آموزه های دینی در متن جامعه امکان پذیر است . از این رو شایسته است که مدیران بر اساس نظریات دقیق و کارشناسی صحیح بدون تنگ نظری یا افراط و تفریط نیازهای فرهنگی جامعه را بشناسند و با پرهیز از نگرشهای مقطعی یا تک بعدی همراه با واقع بینی و آرمان گرایی ، ارتقاء سطح فرهنگ و رفاه عمومی توام با حفظ شعائر اسلامی ، رفع فقر و فساد و تبعیض از راه ترویج آموزه های دینی را در عمل به نسل جدید نشان دهند.

مقام معظم رهبری در ترسیم سیاست های کلان برنامه ی توسعه به جامعیت و آینده نگری در امور فرهنگ ، اخلاق و ارزش ها تاکید دارد((در برنامه ، فرهنگ،امنیت، معنویت و اخلاق باید حتما دیده شود فقط رشد اقتصادی مورد تکیه نباشد )) (13)

نکته دیگرعمل گرایی مدیران در عرصه فرهنگ است که دستورالعمل ها و رهیافت ها فقط در قالب برنامه ، لوایح و لفظ و شعار خود را نشان ندهد بلکه در میدان عمل به منصه ی ظهور برسدو مردم و جوانان تشنه عمل و صداقت را با خدمت رسانی فرهنگ و عملگرایی به ارزشها دلگرم و به ارزشها و معنویات جذب کنند . جوان گرایی نظام اسلامی و تنوع مطالبات و نیازهای نسل نو که در محیط نظام اسلامی نشو و نما می کند، مسئولیت کارگزاران و متولیان فرهنگی را نسبت به شکوفایی استعدادهای دینی و زمینه سازی برای رشد و بهره وری ارزشهای انقلاب بیشتر می سازد و از این رو بایسته است که مدیران نظام برای ایجاد انگیزه درونی و شوق و گرایش بیشتر جوانان به فرهنگ اصیل و ناب اسلام زمینه های مشارکت نوجوانان و جوانان در امور فرهنگی و تبلیغی را فراهم سازند تا جوانان با نشاط و شعور جوان خود در بهبود وضعیت فرهنگی و اخلاقی جامعه سهیم باشند و در برابر تهاجم گسترده فرهنگ بیگانه مقاومت نمایند .

احیای امربه معروف و نهی از منکر

قوی ترین ابزار فرهنگی تضمین کننده حیات توام با پویایی وشادابی ارزش ها و یکی از اصول کلی سیاست داخلی فرهنگ اخلاقی نظام اسلامی احیاء و استمرار اجرای اصل امر به معروف و نهی از منکر است .

امام محمد باقر (ع) درباره ی سامان دادن تمام ابعاد امور زندگی انسان می فرماید)) امر به معروف و نهی از منکر، راه پیامبران و روش صالحان است، فریضه ی بزرگی است که به سبب آن فرائض برپا ، راه ها امن ، کسب ها حلال مظالم (به صاحبانش باز گردانده) زمین آباد ، حق از دشمنان گرفته می شود و امر (حکومت) تحکیم می یابد))(14) حضرت علی (ع) در مقایسه ای میان امر به معروف و نهی از منکر با سایر فرایض دینی این عمل را شایسته ترین کار نیک و محبوب نزد خداوند می داند و می فرماید((و تمام کارهای نیکو و جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهی از منکر چونان قطره ای (آب دهان ) بر دریای مواج و پهناور است ))(15)

قدر مسلم یکی از دلایل برتری این فریضه دینی بر سایر اعمال این است که با احیاء و همگانی شدن این اصل تمام ارزشها و نیکی ها در جامعه تجلی می یابد و کارهای باپسند رخت بر می بندد و احساس مسئولیت همگانی نسبت به احیاء و حفظ ارزشها و طرد رفتار منفی در برابر ضد ارزشها پدید می آورد و سلامت جهت گیری کلی نظام بر محور ارزشمداری و اصلاحات دینی و اسلامی را تامین می کند. البته امربه معروف و نهی از منکر دارای ابعاد و مصادیق مختلفی است و از جهات گوناگون قابل بحث است: شرایط ، مراتب ، شیوه ها ، منافع ، ضررهای ترک آن که همه باید برای نسل جدید به خوبی تشریح و تبیین شود و این اصل بنیادین و قوام بخش نظام اسلامی در صورتی موثر خواهد بود که براساس معیارهای مشخص نسل به نسل به صورت یک فرهنگ عمومی و دائم در جامعه رواج یابد.

ولایت مداری

کارنامه درخشان و موفق انقلاب و رویش ارزشهای اسلامی مرهون اطاعت از امام و رهبری و نهادینه شدن فرامین و راهبردهای این بزرگوار است . رهبری یکی از ارکان اصلی نظام اسلامی و رهبر همانند طبیب توانمند و درد آشنایی است که همواره نبض امور سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی نظام اسلام را در کنترل خود دارد و هوشیارانه راهبردهای فرهنگی و راه های علاج مشکلات فرهنگی و جوانان را ترسیم می کند .

عمل به نسخه های شفا بخش ولایت فقیه همواره باید نصب العین مدیران و مسئولین و ملت قهرمان قرار گیرد. آشنایی با اندیشه های امام و رهبری و اطاعت پزیری در نسل جدید به گونه ای نهادینه شود که اندیشه امام و رهبری در امور فرهنگی و دینی در تارو پود جان جوانان تنیده و به یک فرهنگ عمومی تبدیل شود. هر چند حاکمیت ولایت فقیه فی نفسه یکی از ارزشهای والای دینی و انقلاب اسلامی محسوب می شود. اما تبلور و سایر ارزشهای اخلاقی در پرتو رهبری های حکیمانه ولایت فقیه و اطاعت پذیری مردم و نهادینه شدن و قانونمند ساختن راهبردها و راهکارهای فرهنگی این مقام منیع در سطوح مختلف جامعه امکان پذیر است .

جمع بندی و نتیجه گیری

ظهور نسل جدید انقلاب اسلامی که عمده ی جوانان نظام مردم سالاری دینی به شمار می آیند ، ایران اسلامی را به رتبه جوانترین جمعیت کشورهای دنیا ارتقاء داده است . بدیهی است که با پیشگیری از گسست نسلی و بهره گیری معنوی و اخلاقی از این ذخایر گرانبهای الهی می توان به سوی افق روشن نظام اسلامی به پیش رفت و دستبابی به هدف های والا و آرمانی را برای حاکمیت دینی ممکن ساخت . تحقق کامل و جامع ایده های چشم انداز بیست ساله رهین پرورش و تربیت این نسل است تا بتوان توسعه پایدار و اقتدار بین المللی و سیاسی آمیخته با ارزشهای دینی را به منصه ی ظهور رساند بنابراین کارگزاران فرهنگی نظام و به خصوص روحانیت رسالت مهمی در انتقال ارزشهای جامع و انسان ساز دینی به نسل جدید به دوش دارند . درک نیازهای روحی و فکری جوانان به کارگیری شیوه های نوین تبلیغی ، پرهیز از سطحی نگری به مبانی فرهنگی و دینی انقلاب ، خرافه زدایی و پیدایش متون آموزشی و از همه مهمتر عملگرایی و ساده زیستی در رفتار ، کارآمدترین راه کارهایی است که جوانان را به دین جذب می کند . فطرت پاک و جنبه ملکوتی جوانان آنان را تشنه معارف دینی و آراستگی به ارزشها ساخته است و با یک برنامه منسجم و جامع همراه با صداقت در رفتار و گفتار می توان این انرژی عظیم و آینده ساز را به میدان آورد و انقلاب اسلامی ایران را بیمه کرد. رهبر انقلاب و بنیانگزار جمهوری اسلامی بر این عقیده استوار بود که: (( انقلاب اسلامی بزرگ ما قبل از آنکه انقلاب سیاسی و اجتماعی باشد یک انقلاب معنوی و روحانی است))(16) بنابراین حفظ و استمرار این نهضت به تقویت معنویت ، اخلاص و دین در نسل های بعد بستگی دارد و رسالت و ماموریت اصلی روحانیت نیز همین است.

منابع:

1-ر ک . انقلاب و ارزشها ص 215، 218 ، 237، 241، علی ذوعلم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

2-صحیفه امام ج 13، ص 16.

3-صحیفه نور ، ج 19، ص 212

4-همان ج 20 ، ص 103

5-حدیث ولایت ، ج 9 ، ص 248

6-پیام نوروزی رهبری 1/1/1376

7-صحیفه نور ، ج 12 ، ص 157

8-بیانات رهبری در جمع کارگزاران به مناسبت عید غدیر خم 19/9/1372

9-لقد کان فی رسول الله اسوه حسنه (احزاب ،21)

10صحیفه امام ، ج 14، ص 319

11-همان ج 7 ، ص 472

12-ر.ک پیرامون جمهوری اسلامی ، مرتضی مطهری (ره) ص 60، 172،174، تهران صدرا.

13-بیانات رهبری در جمع مسئولان و کارگزاران نظام اسلامی 15/5/1392

14-ان المر بالمعروف و الزی عن المنکر سبیل الانبیا و... (وسائل الشیعه ) شیخ حر عاملی ج 11، ص 395

15-وما اعمال البر کلها والجهاد فی سبیل الله عند الامر بالمعروف و النهی عن المنکر... (نهج البلاغه حکمت 374، دشتی ص 720)

16-صحیفه امام (ره) ج 12 ، ص 149

گردآورنده:ابوذر گراوند مدیرعقدیتی سیاسی حوزه مقاومت بسیج شهید صیادشیرازی کوهدشت

- - , .
.